Leiden, 16 januari 2011

Mijn zoektocht naar de rol van geld in vroegmoderne wetenschap voert me langs tal van bijzondere en opmerkelijke wetenswaardigheden. Onderzoek en wetenschap waren vroeger vooral een individuele aangelegenheid, gestimuleerd door de connecties van vooraanstaande hoogleraren. Hoewel de Universiteit van Leiden in 1601 al bij de Staten Generaal aandrong dat de schepen uit Azië ‘kruyden, gommen, gedierte, opwersel van de zee en diergelijcke’, voor de botanische tuin moesten meenemen, waren de bestuurders van de Universiteit niet van plan hier veel geld aan uit te geven. Zo berispten ze in 1619 de beroemde hoogleraar Otto Heurnius absoluut geen ‘instrumenten meer te kopen zonder hun voorweten’. Wel kreeg de Universiteit later nog in het bezit een ‘boomgans, een Draeck, een veer van een Vogel Phenix en de Huyt van een Meer-minne’.

Van meer belang was de omvangrijke private collectie van de Enkhuizener arts en verzamelaar Bernardus Paludanus. Hoewel hij zich meer sceptisch opstelde tegenover al dit soort spectaculaire vondsten, geloofde ook hij nog in de ‘wonderlijke’ paradijsvogel. Niet alleen was dit dier zeer gewild vanwege zijn mooie kleuren, maar het werd ook gezien als goddelijk omdat hij zijn hele leven vloog ‘sonder op d’aerde te comen: want hebben gheen voeten’. Voor de contemporaine aanschouwer in Europa had de vogel inderdaad geen voeten; lokale preparateurs verwijderden deze en soms braken ze af gedurende het transport. Het zou nog tot ver in de zeventiende eeuw duren voordat men ervan overtuigd was dat de paradijsvogel geen wonderlijke vogel was. Tegen deze tijd was het geloof in de heilige eenhoorn ook al een stille dood gestorven, toen was ontdekt dat de hoorn afkomstig bleek te zijn van een narwal. Gelukkig kunnen we nog steeds het wereldbeeld van deze periode begrijpen door het lezen van tal van verhandelingen over deze mythische dieren, zoals de hierboven afgebeelde titelpagina van een verhandeling over de paradijsvogel (zonder pootjes).

Ruben Schalk